. Varis yanlız bacaklarda mı olur?
Hayır. Vücudun her yerindeki damarlar genişleyebilir. Örneğin erkeklerde üreme organının etrafındaki toplardamarlarda genişleme olabilir ve bu kısırlık dahil olmak üzere değişik sorunlar yaratabilir. Kadınlarda vajina etrafındaki damarların genişlemesi nadir değildir. Çok sık görülen hemoroid (basur) hastalığı aslında bir varis türüdür.

. Çıkartılan veya içten tıkanan damarlar işe yaramıyor mu?
Genişlemiş ve varis halini almış damarların çıkartılmasının bir sakıncası yoktur. Çünkü vücut oluşturduğu mükemmel ağ sayesinde kirli kan dönüşünü hiçbir sorun olmadan sağlamaktadır. Bu damarlar vücuda yarar değil zarar getirmektedir. Ancak özellikle diz altındaki ana yüzeyel toplardamar nadiren varisten etkilenir ve olabildiğince korunmalıdır.   

. Varis tekrarlar mı?
Bu cevabı zor bir sorudur. Altta yatan ve toplardamar içinde yüksek basınca yol açan sorun giderilirse, birey yukarıda tanımlanan korunma önlemlerine dikkat ederse yeniden varis oluşma olasılığı çok çok azdır. 

. Varisler ölüme yol açar mı?
Varislerin yol açabileceği sorunlar hakkında halk arasında yanlış bilgiler vardır. Varis başlıbaşına ölüme yol açacak bir hastalık değildir. Öncelikle varisli toplardamarlardan beyin veya kalbe pıhtı gitmesi sözkonusu değildir. Bunun olabilmesi için ek olarak kalbin içinde bir delik olması gerekir. Varisli hastalarda akciğerlere pıhtı atma olasılığı sağlıklı bireylere oranla 2 kez daha fazladır. İşte bu nedirde olsa ciddi bir sorun oluşturabilir. 

. Varis tedavisi olunmazsa bacak kesilirmi?
Ben 20 yıllık hekimlik hayatımda  varis nedeniyle bacağın kesildiğini hiç görmedim. Ancak ayak bileği etrafında varise bağlı açılan yaralar son derece sıkıntılıdır. Bu yaralar güç kapanır, kapandıktan sonra tekrar yara açılma olasılığı yüksektir ve hastalar için sosyal anlamda çok sorun oluşturur. Ayak yarası ve yaradan dolayı oluşan koku nedeniyle toplum içine çıkamayan, hatta boşanmaya kadar sorunlar yaşayan çok hasta vardır. Ayrıca bu tedavinin maliyeti çok yüksektir. Yalnızca varise bağlı oluşan yaraların tedavisi için Amerika Birleşik Devletleri’nde yılda 1 milyar dolar harcanmaktadır.  

. Varis ilaçla tedavi edilebilir mi:
Hayır. Oluşmuş varislerin düzelmesini veya varis oluşmasını engellecek bir ilaç yoktur. Değişik internet sitelerinde tanımlanan ilaçların hiçbirinin etkisi bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Ancak varislerin yol açtığı ağrı, şişlik gibi yakınmaları gideren ilaçlar ülkemizde de mevcuttur ve tarafımızdan önerilmektedir.

. Hamilelerde varis tedavisi yapılır mı?
Kesinlikle hayır. Hamileler varis çorabı giymeli ve doğumu beklemelidir. Doğumu izleyen birkaç ay içinde varisleri %60-70’i kaybolur. Kalanlar tedavi edilebilir. Bacakları çok şiş olan hamileler yan yatarsa toplardamarlar üzerindeki basınç azalacağından yakınmalar azalabilir.

. Varis kanamaya yol açarmı?
Evet cilde çok yakın olan varisler küçük bir sürtünme ile kanayabilir. Burada yapılması gereken tek şey kanamanın üzerine baskı uygulamak ve hemen bir sağlık kuruluşuna başvurmak.

. Devlet veya özel sağlık sigortaları tedavi harcamalarını karşılıyor mu?
Skleroterapi (iğne tedavisi) yanlızca estetik amaçlı olarak değerlendirildiğinden karşılanmıyor. Devlet güvencesi altında olan hastalara cerrahi tedavi rahatça uygulanabiliyor. Özel sağlık sigortalı hastalarda ise hastanın poliçesine bağlı olmakla beraber lazer ve radyofrekans girişimleri karşılanabiliyor.

. Toplardamarların tıkanıklığı nedir, tehlikelimidir.
Amerika Birleşik Devletlerinde her yıl 140 000 ölümcül ve 400 000 ölümcül olmayan akciğerlere pıhtı atması oluştuğu tahmin edilmektedir. Bu pıhtılar hemen daima derin toplardamarlarıdan köken almaktadır. Ayrıca derin toplardamar tıkanıklıkları tedavi edilsede içerideki kapakçıklarda kalıcı hasar gelişebilir ve hastada yaşam boyu bacak şişliği kalabilir. Derin toplardamarların tıkanmasına zemin hazırlayan 3 önemli neden vardır:
 
a. Kanın damar içinde akış hızının azalması: Örneğin ameliyat veya doğum sonrası dönem, uzun süre yatak istirahati gerektiren hastalıklar, uzun uçak yolculukları
 
b. Kanın pıhtılaşmasının artması: Örneğin kötü huylu tümörler, doğum kontrol hapları, kan hastalıkları
 
c. Toplardamar duvarnda hasar: Örneğin kazalar
 
Bu hastalarda ağrı ve şişlik en sık yakınmalardır. Bacakta ısı artışı, renk değişikliği olabilir ve yüzeysel toplardamarlar genişleyebilir. Derin toplardamarlar tıkanması olan bazı olgular tamamen yakınmasız olabilir hasta akciğere pıhtı atması tablosu ile başvurabilir. En önemli tanı aracı dikkatli bir muayenedir. Günümüzde derin toplardamar tıkanmasının tanısında en sık kullanılan test Doppler ultrasonografidir.
Tedavide amaç öncelikle hastalığın oluşumunu önlemektir. Riskli hastalara basınçlı çoraplar veya ilaçlar ile koruma uygulanmalıdır. Hastalar operasyon sonrası mümkün olan en kısa zamanda ayağa kaldırılmalı veya yatakta hareket önerilmelidir. Uzun uçak yolculuklarında düzenli olarak egzersiz yapılmalıdır. Derin toplardamar tıkanıklığı tanısı konan hasta öncelikle yatak istirahatine alınmalı ve bacak 20 derece kadar yukarıda tutulmalıdır. İlk günlerde hastaya zorunlu gereksinmeler dışında yatak istirahati önerilir. Tedavide pıhtılaşmayı engelleyici ilaçlar kullanılır ve tedavi 3-6 ay sürer. Bu dönemde hastalara varis çorabı da önerilir. Ciddi tıkanıklıklarda nadiren cerrahi tedavi gerekli olabilir.

.  Varislere neden olan etkenler nelerdir 
1. Uzun süre ayakta veya oturarak çalışmak . Özellikle bacakları çaprazlaştırarak oturmak kan akımını yavaşlatır ve varis oluşumunu kolaylaştırır.
2. Spor yapmamak
3. Çok seyahat etmek
4. Sıcağa aşırı maruz kalmak (Sıcak su ile banyo, güneşlenme, sıcak kumda uzun süre yatma )
5. Ailede varis
6.  Gebelik
7. Aşırı kilo
8. Karaciğer hastalıkları, derin toplardamar tıkanıkları

. Hamilelikte görülen varisler kalıcımıdır, tedavi ne zaman yapılmalı
Anne adaylarının yaklaşık %15`inde gebelik döneminde varis ortaya çıkar. Gebelikte varisler en sık bacaklarda oluşur. Ancak ileri durumlarda genital bölgenin dıştan görünen kısmında da görülebilir. Anüste ortaya çıkan varisler ise hemoroid (basur) adını alırlar ve gebelerde nadir değildirler. Gebelik sayısı arttıkça varis ortaya çıkma olasılığı ve varislerin şiddeti artar. Gebelikten sonra varisler genellikle birkaç haftada kaybolur. Ancak özellikle çok doğum yapmışlarda ve ailevi eğilimi olanlarda varisler doğumdan sonra da kaybolmayabilir. Bu durumda lazer tedavisi, ameliyatla damarların çıkarılması, enjeksiyonla damarların devre dışı bırakılması  gibi yöntemlernden biri uygulanabilir. Gebelikte varis ameliyatı yapılmaz. Ancak bazı istisnalar vardır. Özellikle büyük varisler şiddetli darbelerle yırtılabilir. Çok ender görülen ve kan kaybına yolaçabilen bu durumda uygun bir cerrahi yöntem gerekli olabilir. Hamilelerde varis olan bölgelere darbe gelmesinden kaçınılmalıdır.

Hamilelerde varisler ağrı, şişlik gibi yakınmalara yol açıyorsa en uygun tedavi elastik varis çoraplarıdır. Varis çoraplarının piyasada çok çeşitli şekilleri mevcuttur. Bunlar bacağa uygulanan basınç açısından farklı olabilir. Ayrıca dizaltı, dizüstü, ve bele gelecek yükseklikte olabilir. Bu çorapları seçerken doktorunuza danışmalısınız.
Ayrıca bitkisel kaynaklı olan ve gebeliğin ilk üç ayından sonra kullanımında bir sakınca olmadığı düşünülen bazı ilaçlar mevcuttur. Bunlar varisleri olan hamile hastaların yakınmalarını azaltabilir. Bu ilaçlar doktor önerisine göre kullanılabilir.

. Korunmak İçin ne yapabiliriz?
Bu durumdaki kişiler varis riskinden korunmaları için her fırsatta ve uygun olan her ortamda bacaklarını dinlendirmelidirler. Günde 4-5 kez ve 10-15 dakika süre ile ayaklarınızın altına 2-3 yastık koyunuz ve kalp seviyesinin üzerinde olacak şekilde bacaklarınızı dinlendiriniz. İş yerinde uzun süre oturur durumda çalışma veya çok fazla ayakta kalmak varis için en önemli risk faktörüdür. Evinize döndüğünüzde bacaklarınızı havaya kaldırarak bir yere dayayınız ve 15-20 dakika düz yatınız. Düzenli egzersiz varis oluşumuna engeller. Yürüyüş, koşu, bisiklet, ve yüzme gibi bacak kaslarını çalıştıran ve toplardamar içi basıncı azaltan egzersizleri düzenli olarak yapmaya özen göstermelisiniz. Düzenli yürüme alışkanlığı edinirseniz varis oluşma riskinizi ve oluşan varislerin şiddetini önemli derecede azaltabilirsiniz. Mümkün olan her fırsatta asansör yerine merdivenleri kullanınız.

Uzun otobüs ve uçak yolculuklarında mümkün olduğunca bacaklarınızı kıvırmadan,uzatarak oturunuz. Mutlaka her 2-3 saatte bir mola veriniz ve yürüyünüz. Bu mümkün değilse oturduğunuz pozisyonda ayak egzersizleri yaparak baldır kaslarınızı çalıştırınız. Bu kaslar bir pompa görevi yaparak kanın bacaklarda toplanmadan kalbe doğru hareketini sağlayacaktır. Bilindiği son zamanlarda uzun uçak yolculukları sonrası sağlıklı bazı bireylerde ani ölümler ortaya çıkmıştır. Burada neden hareketsizlik nedeniyle derin toplardamarlar içinde pıhtı oluşması ve bunun akciğere giderek oradaki damarları tıkamasıdır. Ani solunum güçlüğü ve ölüme yol açabilecek bu sorunun önlenmesinde en pratik yöntem oturur durumda yapılan egzersizler ve arada yapılan yürüyüşlerdir. Riskli hastalar uzun seyehatler sırasında koruyucu amaçlı varis çorabı kullanabilirler.

Varisler özellikle sıcak havalarda çok daha fazla sorun yaratmaktadırlar. Sıcağın her türlüsü varis oluşumunu hızlandırır. Güneş altında yatmaktan tutun da, ultraviole kürlerine, sauna veya kaplıcaya kadar, yağ eritme masajlarına kadar her türlü aşırı sıcak zararlıdır. Bu nedenle aşırı sıcaktan kaçınmak önemlidir. Ne yazıkki böyle havalarda varis çorabı giymek hastalar için çok rahatsızlık verici olmaktadır. Bu nedenle yaz sıcaklarının iyice başladığı bu günlerde başka önlemler almak gerekir. Hastalar sıcak su ile banyo yapmamalıdır. Sauna, jakuzi ve buhar banyosunu kullanmamaları gerekmektedir. Sıcak havalarda uzun süre ayakta kalmışsanız eve gelince varisli bölgeyi soğuk su ile yıkamak yararlı olabililir.

Aşırı kilolu insanlarda varis daha sıktır ve tedavileri daha güçtür. Vücut ağırlığının artması bacakların yükünü artırır ve kanın kalbe doğru hareketini güçleştirir. Dolaşım aksayınca, toplardamarlarda genişleme başlar. Bu nedenle ideal kiloya düşmek varisler içinde yararlıdır. Ayrıca yüksek topuklu ayakkabılar, çok dar giysiler, özellikle aşırı dar pantolonlar baldırlardaki kasların dolaşımını aksatabilir. Bu durum varisler için uygun zemin hazırlar. Kadınlık hormonları, özellikle doğum kontrol hapları ve menapoz tedavileri bazen varislere yol açabilirler.

. İğne tedavisi ile ilgili olarak daha ayrıntılı açıklama yapabilirmisiniz?
Küçük ve orta çaplı varislerin içerisine özel bir ilaç enjekte edilerek kapatılması temeline dayanan bir yöntemdir. Kılcal varislerin ve ameliyat sonrası nükseden varislerin tedavisinde de uygulanabilecek kolay bir yöntemdir. Deterjan etkisi gösteren bu ilaç damar içinde mikroskobik bir yara oluşturur ve damarın duvarları birbirine yapışır. Tahrip olan varis kısa bir süre sonra vücut tarafından yok edilir. İşlem ucu çok çok ince insülin iğneleri ile yapıldığı için hasta minimal bir acı duyar. Bazen iğneden sonra hafif bir yanma hissedilebilir, ancak bu yanma çok hızla azalır ve yok olur.
Varislerin yaygınlığına göre tedavi haftada iki kez yapılır ve her uygulama ortalama 30 dakika sürer. Gerekli tedavi sayısı hastadan hastaya ve varislerin durumuna bağlı olarak değişim göstermektedir. Genellikle 1 ile 5 seansa gereksinim duyulabilir. İşlem sonrası hasta yürüyebilir. 48 saat boyunca hastaya elestik bandaj uygulanır ancak gece yatarken çıkartılabilir. Tedavi edilen varisler tamamen yok olmadan önce, birkaç hafta için olduğundan daha kötü görünebilir. Bu sebeple, tedavinin iyi planlanması veya özel durumlardan birkaç hafta önce yapılması tavsiye edilmektedir.

Skleroterapi sonrasında hafif morarmalar ve renklenmeler olabilir. Morarmalar ve renklenmeler hemen her zaman kaybolur ancak birkaç ay sürebilir ve bu bölgede hiçbir yara iz kalmaz.  Bunun dışındaki komplikasyonlar çok nadirdir ( İlaç allerjisi gibi). Bazı kişilerde tüm kılcal varisler kaybolmayabilir, ancak kozmetik düzelme çoğunda tatmin edicidir. Bu olgularda kalan çok ince kılcal varisler ciltten uygulanan lazer ile tedavi edilebilir. Tedavi edilmiş kılcal damarlar genellikle tekrar oluşmazlar. Bazı hastalarda seneler icinde yeni kılcal varisler oluşabilir. Ancak bunlar sonradan oluşabilecek yeni varislerdir ve yeniden skleroterapi yapılabilir.

. İç varis nedir?
Bacak derin toplardamarları veya derin-yüzeysel toplardamarlar arasında bağlantı sağlayan damarlardaki kapak yetersizliği halk arasında iç varis olarak tanımlanmaktadır. Uzun süren bacak ağrılarının en sık nedenlerinden biri anormal bacak toplardamarlarıdır. Tipik olarak bacaklar şişer ve yakınmalar uzun süren ayakta durma periodları ile daha da şiddetlenir. Bacaklarda kolay yorulma, ağırlaşma, yanma, kaşınma, ve kramplar ortaya çıkar. Bir kadında adet döneminin ikinci yarısında özellikle son günlerde artan ve adetin ilk 1. ve 2. günü süregelen bacaklarda yorgunluk, şişlik ve ağrı yakınmaları varsa iç varis olasılığı olduğu bilinmelidir. Tanı koymak için Doppler ultrason yeterlidir. Ciddi varisli bacakların cildinde dolaşım bozukluğu cildin beslenmesini bozar, egzema türü şikayetlere yol açar, yaraların açılmasına neden olur. Varis çorabı kronik derin toplardamar hastalıklarının neredeyse en etkin tedavisidir. Yakınmaları azaltıcı değişik ilaçlar bulunmaktadır ve pek çok hastada yaralıdır. Burada cerrahi yöntemler nadiren kullanılmaktadır.

. Lazerle varis tedavisi her hastaya yapılabilir mi?
Damariçi lazer tedavisi büyük varisli damarların, içlerinden uygulanan lazer ışını yardımıyla kapatılması yöntemine verilen isim.  Bu yöntemde ince bir lazer tüpü toplar damar içine yerleştirilir ve laser dalgaları ile damarın içten kapanması sağlanır.  Bu yöntem genel anestezi altında yapılan ve damarların cerrahi olarak çıkarılması esasına dayanan yöntemlere bir seçenek olarak son yıllarda geliştirilmiştir. Lokal anestezi ile ve gereğinde muayenehane koşullarında yapılabilir. Hastaya dikiş atılmasına gerek yoktur. Girişim sonrası tedavi edilen bacağa bandaj uygulanıyor ve hasta biraz dinlendikten sonra evine yürüyerek dönüp normal aktivitelerine devam edebiliyor. 10 gün süre ile varis çorabı öneriliyor ve 2-3 hafta içinde spor aktiviteleri dahil normal hayata geçiliyor.

Her varis hastası bu yöntem ile tedavi edilemez. Varis halini almış ana yüzeysel toplardamarların çoğunda kullanılabilir. Ancak yalnızca yan dallarda küçük varisler varsa bu hastalarda iğne tedavisi daha anlamlı olabilir. Pratik olarak değelendirirsek eskiden cerrahi tedavi uygulanan hastaların % 70’i bu yöntemle tedavi edilebilir. Biz son 4 yıldır rutin olarak lazer tedavisini başlattık ve erken sonuçlarımız gerek hastalar gerek bizim için son derece yüz güldürücü. Hastaların bir kısmında genellikle iki hafta içinde iyileşen morarma oluşuyor. Bunun dışında bir komplikasyon şu ana dek görmedik.

. Son yıllarda kullanıma giren Radyofrekans yönteminin lazer ile tedaviden farkları nelerdir?
Radyofrekans yöntemi geleneksel varis cerrahisine ve lazer tedavisine  alternatif  son yıllarda kullanıma girmiş, yeni, teknolojik bir yöntemdir. Genel olarak bakıldığında yapılan işlem hemen hemen aynı olmasına rağmen, özellikle yeni kataterlerin kullanıma girmesiyle atılım yapan radyofrekans yöntemi ile daha büyük varisleri de tedavi edebilmekteyiz. Bunun yanı sıra radyofrekans dalgaları ile uygulanan bu tedavinin damar duvarına daha az hasar vermesinden dolayı hastalarda morluk, şişlik gibi kısa süreli lezyonlara rastlamamaktayız. Ayrıca işlemin segmental ablasyon yapması nedeniyle oldukça kısa sürede işlem tamamlanmaktadır. Türkiyede öncülüğünü yaptığımız ve yaklaşık 2 yıldır rutin olarak yüzlerce hastada uyguladığımız bu yöntemde yüksek hasta memnuniyetiyle karşılaştık.

. Lazerle kılcal varislerin tedavisi mümkün müdür?
Son yıllarda lazer tedavileri çok büyük aşama kaydetmiştir. Günümüzde lazerler pek çok alanda güvenle kullanılmaktadır. Bu heyecan verici gelişmeler özellikle bacak varislerinin mavi ve kırmızı renkte olanlarında, yüzde ve vücudun herhangi bir yerindeki damar genişlemelerinin lazerle tedavisini olanaklı kılmıştır. Lazerle tedaviler gittikçe popüler olmaktadır. Çünkü yan etkileri çok azdır ve tedaviden hemen sonra günlük aktivitelerinize dönmeniz mümkündür. Lazerle varis tedavisi diğer tedavilerden farklı olarak fazla zaman harcamadan istenmeyen damarsal oluşumları ameliyatsız ve iğnesiz yok eden devrim niteliğinde bir yöntemdir. Lazer tedavisi hızlı ve kolaydır.

Lazer tedavisi yüz ve bacakta her türlü bölgeye rahatlıkla uygulanabilir. Acı hissi azdır. Hassas kişiler için krem olarak lokal anestezik madde kullanılabilir. Tedavide iğne kullanılmaması da büyük avantajlardan biridir. Lazer tedavisi erkek ve kadın herkese uygulanabilir. Tedaviler ortalama 15-45 dakika sürer. Önemli bir yan etki görülmez. Tedavi sonrası günlük yaşama rahatlıkla devam edilebilir.

İşlem sonrası geçici şişlik ve kızarıklık olabilir. Bunlar hızla geriler. Nadiren işlem yerinde su toplar ya da renk değişikliği meydana gelir. Bu yan etkilerin hiçbiri kalıcı değildir. 
 Tedavinin seans sayısı varisin yaygınlığına ve derecesine göre değişmektedir. İnce damarlar için sonuçlar genellikle hemen görülür. Ancak daha büyük damarlar için tedavinin etkinliği 1 ay içinde ortaya çıkar. Aynı bölgeye ikinci bir seans öncesi ortalama 3-4 hafta beklenmelidir.

Prof. Dr. A. Kürşat Bozkurt
İ.Ü Cerrahpaşa Tıp Fakültesi
Kalp ve Damar Cerrahisi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi
www.kursatbozkurt.com